Alchemia malarstwa

Strona o właściwościach różnych substancji i związków chemicznych mających zastosowanie w malarstwie.

Trwałość malarstwa olejnego

Trwałość malarstwa olejnego zależy od:

  1. użytych materiałów malarskich,
  2. składu spoiwa,
  3. rodzaju podobrazia i gruntu,
  4. metod malowania,
  5. sposobu przechowywania malowidła.

Największe znaczenie ma spoiwo. Najlepszy jest olej lniany, potem orzechowy. Inne oleje muszą być opracowywane.
Olej lniany nie wymaga innej obróbki niż odbielanie i oczyszczenie.
Oleje polimeryzowane lub utleniane są trwalsze, lecz produkcja farb na oleju utlenionym jest niemożliwa, gdyż takie farby w tubkach prędko twardnieją.
Farby produkowane na oleju polimeryzowanym są bardzo gęste.
Najbardziej wskazane jest wprowadzać do farb olejnych lakiery żywiczne i balsamy, co znacznie podnosi trwałość malowidła.
Składniki farb rozmaicie reagują na olej, z którym się stykają. Większość farb wchodzących w związek z olejem zwiększa szybkość wysychania (związki ołowiu, kobaltu i manganu).
Barwniki cynkowe i miedziowe, mimo iż wchodzą w związek chemiczny z olejem, nie przyspieszają jego wysychania.
Farby pochodzenia żelaznego, np. czerwień angielska, mało przyczyniają się do przyspieszania wysychania oleju.
Stwierdzono, że farby przyspieszające wysychanie oleju wzmacniają warstwę malarską, a farby neutralne w stosunku do oleju zmniejszają jej trwałość.
Farby przyciągające wilgoć z powietrza, np. ultramaryna i inne farby zawierające glinkę, są higroskopijne - chłonąc wilgoć osłabiają warstwę malarską.

Trwałe i nietrwałe połączenia barwników

Trwałość barwników używanych w dawnych wiekach można obserwować na dziełach wielu malarzy.
Obecnie powstaje cały szereg coraz to nowszych barwników i trwałość ich na połączenia z innymi musi podlegać dłuższej obserwacji.
Zjawisko zachowania się barwników w różnych połączeniach ma doniosłe znaczenie w malarstwie i dlatego zajmują się tymi zagadnieniami zarówno uczeni jak i malarze, wykorzystując przy tym własne doświadczenie.
Uczeni stosują różne przyspieszone metody pozwalające zaobserwować zachowanie się barwników w połączeniach, jak też i działanie na nie światła.
Jedną z takich metod jest ucieranie barwników z wodą destylowaną i wystawianie ich w probówkach na działanie światła słonecznego (uprzednio dokonuje się odpowiednich połączeń barwników).
W niektórych wypadkach zmiany zachodzą już po kilku godzinach.
Trwałość połączenia barwników zależy nie tylko od rodzaju łączonych substancji barwnych, ale też od czystości samego produktu. Na przykład cynober (szczególnie jaśniejsze odcienie) zawiera siarkę w stanie wolnym lub jej związki powstałe przy jego produkcji.
Czasem też biel ołowiowa jest źle oczyszczona i zawiera pewną ilość tzw. „cukru ołowiowego” .
Kadmy mogą zawierać siarkę w stanie wolnym.
Wszystkie takie zanieczyszczenia źle wpływają na połączenie danego barwnika z innymi. Na przykład źle oczyszczony kadm i cynober z nieoczyszczoną bielą ołowiową w połączeniu dadzą siarczan ołowiu. Natomiast czysty kadm i czysty cynober nie pociemnieją z bielą ołowiową zanieczyszczoną w niewielkim stopniu.
Czysta ultramaryna czernieje z nieoczyszczoną bielą ołowiową. Z czystą bielą nie czernieje.

Barwniki najbardziej trwałe w połączeniach

Mineralne ziemne

Chemicznie mało aktywne. Żółte i czerwone ugry, bolus, ultramaryna naturalna, ziemia zielona, umbra.

Mineralne sztuczne

Czerwienie żelazne, marsy, cynober, kobalt niebieski i fioletowy, ceruleum, chromy zielone, biel barytowa, czernie organiczne.

Średniotrwałe

Mineralne sztuczne

Bardziej aktywne chemicznie. Biel ołowiowa i cynkowa, żółcień neapolitańska, kadmy ciemne, kobalt zielony, ultramaryna różnych odcieni.

Organiczne

Kraplaki alizarynowe.

Małotrwałe i nietrwałe

Biel litoponowa, jasne kadmy, aurypigment, minia, cynober, biel tytanowa, jasne chromy, aurealina, miedziowe.

Organiczne

Żółcień indyjska, jasne kraplaki, karmin, gumiguta.
Należy pamiętać, że niektóre barwniki trwałe bywają wrażliwe na oddziaływanie światła i w połączeniach nawet z trwałymi barwnikami tracą kolor.
Przykładem tego może być cynober, który w połączeniach traci swój kolor przez zmianę budowy cząsteczek (z krystalicznej na bezpostaciową), a nie wskutek połączenia z innym barwnikiem.
Mieszanie barwników trwałych z nietrwałymi daje połączenia nietrwałe.
Duże znaczenie dla trwałości barwnika ma spoiwo.
Istnieje niewielka grupa barwników, które w połączeniach zyskują na trwałości:

  1. Biel ołowiowa w połączeniu z czystym kadmem ciemnieje od siarkowodoru wolniej niż sama.
  2. Gumiguta jest trwalsza z żółtym kadmem i żółtą barytową.
  3. Kraplak lepiej zachowuje się z bielami niż sam.

Podobrazia

Metale

Metale jako podobrazia stosowane są wyłącznie w technice olejnej. Są one trwalsze niż np. drewno i płótno, lecz i one mają różne wady:

  1. Pod wpływem temperatury (ciepła i chłodu) metale powiększają swoją objętość lub kurczą bardziej niż grunt i warstwa malarska. Prowadzi to do powstawania pęknięć oraz osypywania się gruntu i warstwy malarskiej.
  2. Powierzchnia metali źle wiąże się z gruntem olejnym i z barwnikami olejnymi.

Metali nie trzeba gruntować, o ile ich kolor odpowiada naszym potrzebom. Wystarczy jedynie nadać im odpowiednią chropowatość (mechanicznie lub chemicznie).
Pracując na metalach należy dokładnie przestrzegać prawidłowego nawarstwiania farb. Chodzi przede wszystkim o to, żeby warstwy najniższe nie zawierały zbędnej ilości oleju i były dobrze przeschnięte przed naniesieniem dalszych warstw. W przeciwnym wypadku powstaną groźne pęknięcia całej warstwy malarskiej.
Każdy z metali ma swoje własności:

Cynk

Bardziej niż inne metale rozszerza się i kurczy pod wpływem zmian temperatury.
Farba trzyma się na nim słabiej niż na innych metalach.
Barwniki ołowiowe i miedziowe w zetknięciu z cynkiem szybko czernieją i odpadają od jego powierzchni.
Na podłożu cynkowym najlepiej maluje się stereochromią.

Miedź

Silnie utlenia się zmieniając barwę na niebieską, co może mieć wpływ na warstwę malarską.
W XVIII w. często malowano na miedzi i większość obrazów zachowała się dobrze.

Ołów

Utlenia się z trudem i dlatego nadaje się do malowania. Używano go już w XVII w.
Z powodu miękkości dodawano podkład drewniany albo żelazny.

Aluminium

Na powietrzu pokrywa się bezbarwnym tlenkiem, który nie ma wpływu na warstwę malarską.
Warstwa malarska dobrze trzyma się powierzchni aluminium nawet podczas wahań temperatury.

Drewno

Drewno stosuje się jako podobrazie w postaci desek całych lub sklejanych z kawałków.
Na podobrazia można stosować:

Na północy Europy najczęściej stosowano dąb. Na wschodzie olchę, brzozę i lipę.
Drewno ma skłonność do „pracowania” pod wpływem zmian temperatury, dlatego należy je odpowiednio przygotować.
Według starego, niderlandzkiego sposobu, najlepiej suchą i oszlifowaną deskę wygotować w wodzie z czosnkiem. Następnie suszyć w temperaturze 50°C, aby woda dokładnie wyparowała.
W ten sposób usuwano z drewna składniki rozpuszczalne i białkowe, które uległy ścięciu w gorącej wodzie.
Po wyschnięciu deskę nasyca się roztworem dezynfekcyjnym, szlifuje i gruntuje.
Najlepiej gruntować od razu obie strony deski zmniejszając w ten sposób pracę drewna.
W przypadku smolistości drewna, przed zagruntowaniem, należy deskę pokryć roztworem szelaku w spirytusie lub błonnikiem w acetonie.
Dobrze jest też nakleić na deskę płótno - zabezpiecza warstwę malarską przed pękaniem.
Przed naklejeniem płótna deskę należy zdezynfekować.
Deski specjalnie przygotowanej przez stolarza (sklejonej z kawałków) nie trzeba gruntować obustronnie, gdyż siła kleju i wody nie będzie w stanie jej wypaczyć.

Płótno

Płótno jest najtańszym i najdogodniejszym podobraziem.
Dawniej używano płótna jedynie do celów dekoracyjnych. Od XVI w., wraz z techniką olejną, weszło w powszechne użycie.
Wady:

Do malowania najlepsze jest płótno lniane lub bawełniane.
Nici wątku i osnowy muszą być jednakowej grubości, bez węzłów.
Przed gruntowaniem należy zmyć apreturę
Operacje na płótnie:

Przeklejanie należy stosować zawsze, niezależnie od rodzaju stosowanego gruntu i płótna.
Do przeklejania stosuje się 5% roztwór kleju lub żelatyny.
Płótno ścisłe przekleja się klejem letnim. Rzadkie płótno można przeklejać klejem zimnym i galaretowatym, wcierając go szczoteczką.
Klej rozprowadza się cienko i równomiernie. Nadmiar zbiera się nożem.
Po przeklejeniu płótno wysycha przez 12 godzin. Następnie szlifuje się je celem nadania chropowatości i gruntuje się.
Przeklejanie zaczyna się od słabszego do mocniejszego roztworu.

Zaprawy

Zaprawy stosuje się przede wszystkim do malowania techniką olejną i temperową.
Zadania gruntu:

  1. Odizolowanie warstwy malarskiej od podobrazia (szczelne płótno).
  2. Stworzenie jednolitej powierzchni i warunków dla przyczepności farby.
  3. Wpływ na jednolite wysychanie oleju (regulacja chłonności).

Sposób przyrządzania i jakość materiałów użytych do zaprawy, warunkuje trwałość obrazu.
Skład zaprawy:

O specyficznych cechach zaprawy decyduje spoiwo.
O własnościach - równowaga między ilością spoiwa a ilością wypełniacza.

Spoiwa

Spoiwami używanymi do zapraw mogą być:

Materiały wypełniające

Kreda, gips, glinki, biele.

Środki konserwujące

Fenol, formalina, tymol.

Plastyfikatory

Gliceryna, olej rycynowy, miód.
Grunty z plastyfikatorami wymagają dezynfekcji.

Zaprawa

Musi się składać z kilku cienkich warstw:

Pierwsza warstwa
musi się dobrze związać z podłożem.
Ostatnia warstwa
musi się dobrze związać z warstwą malarską.

W technice olejnej pierwsza warstwa zaprawy nie powinna wcale zawierać oleju. Ostatnia zaś powinna zbliżać się do techniki olejnej.
Jako wypełniacza dobrze jest użyć barwnika przyspieszającego wysychanie (biel ołowiowa, umbra).

Elastyczność gruntu

Sprawdza się ją przez pociąganie palcem odwrocia płótna albo przez zwijanie.
Grunt należy dobrze suszyć. Po przesuszeniu należy rozpylić na odwrocie płótna środek konserwujący. Formalina garbuje ciała białkowe i dlatego nie dodaje się jej do gruntu, lecz rozpyla po wyschnięciu.

Chłonność gruntu

Powinna być minimalna, taka tylko, aby farby dobrze związały się z podłożem.
Czysto klejowe grunty dla techniki olejnej nie są dobre, ponieważ są bardzo chłonne.
Grunty czysto olejne też się nie nadają, gdyż nie dają dobrej przyczepności przez swoją niechłonność.
Najlepsze są grunty emulsyjne.

Grunt klejowy

Czysty grunt klejowy stosuje się raczej na podobrazia drewniane, gdyż na płótnie nie jest on elastyczny.
Przygotowując grunt klejowy należy ściśle przestrzegać proporcji, co ma wpływ na jego chłonność.
Grunt klejowy musi być elastyczny, mieć jednakową grubość warstwy i dostateczną ilość własnego spoiwa, aby nie chłonął spoiwa z farb.

Szlifowanie

Oprócz ostatniej, każda warstwa musi być szlifowana i nanoszona dopiero po wyschnięciu warstwy poprzedniej.
Grunt musi być na tyle rzadki, żeby przeświecały ziarna płótna.

Zalety zapraw klejowych

  1. Farby olejne lepiej się z nimi łączą.
  2. Farby olejne lepiej na nich schną (szczególnie w dolnych warstwach, co chroni warstwę malarską od pękania).
  3. Są szybkie w sporządzaniu i użyciu.

Zaprawa klejowa kładziona na deskę to „sposób niderlandzki” przygotowania podobrazia.
Zaprawa klejowa kładziona na płótnie powinna być elastyczna.
Elastyczność zaprawy zależy od rodzaju użytego kleju.
Najlepiej stosować klej rybii.

Grunt emulsyjny

Pośredni między klejowym a olejnym i jednocześnie najlepszy do malarstwa olejnego.
Jest odporny na działanie wilgoci i elastyczny. Wysycha po dwóch dniach. Daje dobrą przyczepność dla farb olejnych przez częściową chłonność.
Musi być kilkuwarstwowy. W warstwach górnych zwiększa się ilość oleju, a obniża ilość kleju.
Składa się z różnego zestwu emulsji: klej i oleje lub żywice... albo na jajku.

Skład gruntu

Dosyć gęsty roztwór kleju z dodatkiem oleju tworzy emulsję.
Następnie dodaje się zmieszane z wodą biel cynkową i kredę.
Przed gruntowaniem płótno przekleja się.

Grunt klejowo-emulsyjny

Skład na 2 m2 płótna:

Olej można dodawać dopiero po zmieszaniu wszystkich składników.
Wody dodaje się według potrzeby.
Jeżeli nie ma bieli cynkowej w proszku, można użyć do gruntu klejowo-emulsyjnego bieli z tubki.

Grunt żelatynowo-emulsyjny

Skład:

Chcąc poprawić nieudaną emulsję, należy dodać trochę mydła lub amoniaku.

Grunt jajowo-olejny

Skład:

Do jajka należy dodać trochę pokostu - stopniowo, ciągle mieszając, a biel rozrzedzić wodą i, dodając ją do emulsji, ciągle mieszać.

Ulepszanie gruntu klejowego

Chcąc grunt klejowy pozbawić nadmiernej chłonności, należy po wyschnięciu pokryć go roztworem żelatyny (4 ÷ 5%), a potem 4% roztworem formaliny.
Opracowane tym sposobem grunty klejowe mają własności gruntu olejnego, lecz bez jego braków.

Grunt olejny

Grunty olejne nie nadają się do techniki olejnej, ponieważ nie są chłonne.
Chcąc malować na gruncie olejnym, należy go rozmiękczyć przez nasycenie toluenem, benzenem lub terpentyną.
Płótno przed gruntowaniem przekleja się, a następnie dwa razy pokrywa farbą olejną z bielą ołowiową dla elastyczności.

Copyright © Leszek Czyż 2000 e-mail