Alchemia malarstwa

Strona o właściwościach różnych substancji i związków chemicznych mających zastosowanie w malarstwie.

Paleta farb olejnych

Farby wchodzące w związki chemiczne z olejem są trwalsze (np. biel ołowiowa jest trwalsza od cynkowej).
W technice olejnej używa się następujące barwniki:

żółte:

neapolit, kadmy, ugry, marsy, żółcień indyjska;

czerwienie:

ugry czerwone, czerwienie żelazne, cynober, kadm, kraplak;

brązy:

ugry, marsy, siena palona, umbra;

zielenie:

kobalt, tlenek chromu;

błękity:

ultramaryna, kobalt, błękit paryski;

czernie:

kość słoniowa.

Czas wysychania farb zależy nie tylko od zawartego w nich oleju, ale także od składu chemicznego barwników. Na przykład biel cynkowa, zawierająca mniej oleju od sieny, schnie 10 ÷ 11 dni, a siena 2 ÷ 3 dni).

Farby szybkoschnące (1 ÷ 3 dni)

Biel ołowiowa, żółcień neapolitańska, żółty i oranżowy chrom, minia, ugier palony, siny i zielony kobalt, smalta, błękit paryski, umbra, zieleń szweinfurcka.

Farby średnioschnące (5 ÷ 6 dni)

Ugry jasne, czerwień angielska, marsy oranżowe, ziemia zielona, indygo, caput mortuum, siena palona, kość słoniowa.

Farby wolnoschnące (6 ÷ 11 dni)

Biel cynkowa, kadm, żółte marsy, siena naturalna, cynober, jasne kraplaki, karmin, ultramaryna, ziemia kasselska, czernie organiczne.
Powyższe stopnie wysychania dotyczą farb ucieranych na oleju surowym (oczyszczonym i odbielonym).
Utarte na oleju szybkoschnącym, wysychają prawie jednakowo.
Na wysychanie farb ma wpływ grubość warstwy malarskiej, grunt oraz skład chemiczny farby.
Farby jasne wysychają prędzej od ciemnych.

Pęknięcia olejnej warstwy malarskiej

Pęknięcia warstwy malarskiej w technice olejnej powstają z różnych przyczyn, w zależności od których rodzaj pęknięć może być rozmaity.
Krakelura może pokrywać całą powierzchnię obrazu, może też występować w pewnych jej fragmentach.
Pojawienie się pęknięć nie jest obowiązkowe. Istnieje szereg obiektów liczących parę wieków, nie posiadających pęknięć.
Wskazuje to na fakt, że umiejętne podejście technologiczne może doprowadzić do uniknięcia tej przykrej cechy, jaką jest powstawanie na obrazie krakelury.
Duże znaczenie w powstawaniu pęknięć ma samo podobrazie. Na przykład na metalu, o ile grunt i warstwa malarska są prawidłowe, pęknięcia mogą nie powstać.
Natomiast, jeśli chodzi o płótno, to jego wrażliwość na wahania temperatury i wilgotności są najczęstszą przyczyną pęknięć warstwy malarskiej.
Krakelurę pojawiającą się na obrazie możemy podzielić na dwie kategorie:

1. Powstałą na skutek „starości” .
   Są to charakterystyczne pęknięcia włoskowate, występujące na całej powierzchni obrazu w postaci sieci o urozmaiconym rysunku.
   Pęknięcia są cienkie, ale głębokie. Najczęściej występują na starych obrazach malowanych na płótnie.
2. Do drugiej kategorii należą pęknięcia płytkie, ale za to szerokie, którymi pokrywa się cała powierzchnia obrazu albo jego część.
   Są one charakterystyczne dla malowidła błędnie wykonanego pod względem technologicznym.

Najczęstszą przyczyną powstawania tego rodzaju pęknięć bywa niedostateczne wysuszenie dolnych warstw malowidła. Na każdej warstwie tworzy się wówczas powłoka wysychającego od powierzchni oleju. Po nałożeniu następnych warstw, wskutek braku dostępu powietrza, wysychanie zostaje zahamowane. Powstają różnice w objętości oleju podczas wysychania, co powoduje rozrywanie się górnych warstw malowidła.
Ażeby zapobiec temu zjawisku, należy używać do malowania żywic, olejków lotnych lub sykatyw przyspieszających wysychanie.
Szybkie pękanie następuje również przy grubym nawarstwieniu farb ubogich w olej (szczególnie na chłonnym gruncie).
Prędzej pękają te farby, które mają w sobie mało oleju.
Biel ołowiowa i cynkowa prędzej pokrywają się pęknięciami, niż np. umbra czy siena. Dlatego też biel ołowiowa i cynkowa oraz minia, kobalt zielony, słowem - barwniki, które zawierają niedużo oleju, są niebezpieczne w dolnych warstwach, gdyż pękając powodują rozrywy w warstwach wyższych.
Biel cynkowa prędzej pęka niż ołowiowa, mimo iż zawiera więcej oleju, ponieważ źle łączy się z olejem i wydziela go. Ołowiowa tworzy z olejem trwały związek chemiczny (mydła).
Aby zapobiec powstawaniu przedwczesnych pęknięć, należy przestrzegać następujących wskazówek:

1. Unikać zbyt chłonnego gruntu.
2. Podmalówek prowadzić z rozrzedzaczami, aby dobrze i szybko wysychał.
3. Dobrze przesuszać poszczególne warstwy malarskie (albo używać do malowania żywic).
4. Nie używać sykatyw, szczególnie w górnych słojach malowidła.
5. Nie kłaść zbyt grubych warstw farby. Po nałożeniu grubej warstwy farby z nadmiarem spoiwa na niechłonny grunt, mogą powstawać zmarszczenia.
6. Całość malowidła należy wykonywać jednym rodzajem spoiwa.

Matowienie malowidła

Wnikanie oleju z górnej warstwy w dolną ma tę dobrą stronę, że łączy te warstwy. Proces ten odbywa się jednak na innych zasadach niż, na przykład, w technice klejowej lub w obecności laków, gdzie woda rozpuszcza klej albo żywica rozpuszcza żywicę i w ten sposób łączą się dwie warstwy ze sobą.
Olej nie ma siły klejącej i przez to nie może silnie jednoczyć warstwy górnej z dolną.
Nowa warstwa farby położona na wyschniętą powierzchnię trzyma się jedynie chropowatości poprzedniej.
Na gładkiej i nieprzenikliwej powierzchni (np. na gruncie olejnym) farba olejna trzyma się słabo i po wyschnięciu łuszczy się. Dlatego też olej musi przeniknąć grunt (lub dolną warstwę), aby farba dobrze trzymała.
Dla lepszej przyczepności trzeba używać do malowania lotnych olejków, terpentyny lub benzenu albo też żywic rozpuszczonych w którymś z tych roztworów.
Warstwa malarska matowieje, gdy:

1. w farbach jest mało oleju;
2. zbyt silnie są rozrzedzone lotnymi olejkami;
3. olej w farbie wolno schnie;
4. farba z olejem jest słabo związana;
5. w farbach jest dodatek wosku;
6. grunt jest za bardzo chłonny.

Warstwa malarska matowieje mniej, kiedy:

1. używa się farb tworzących trwały związek chemiczny z olejem (np. bieli ołowiowej);
2. używa się oleju szybkoschnącego;
3. używa się do malowania żywic;
4. dolne warstwy dobrze przeschły.

Miejscom zmatowiałym można przywrócić połysk przez nasycanie ich czystym odbielonym olejem tyle razy, aż przestaną chłonąć. Miejsca te mogą jednak być ciemniejsze.
Lepiej jest nasycić zmatowiałą powierzchnię specjalnymi lakami do retuszu przez rozpylacz.
Preparuje się je ze schnących żywic i olei albo z żywic rozpuszczonych w lotnych olejkach.
Najmniej traci na tonie warstwa malarska nasycona lakiem ze schnących olei i żywic.

Pociemnienie, żółknięcie i inne zmiany koloru w technice olejnej

1. Żółknięcie warstwy malarskiej powoduje nadmierne użycie oleju podczas malowania.
2. Żółknięcie warstwy malarskiej powoduje też kwas lanolinowy zawarty w oleju.
3. Warstwa malarska żółknie, o ile zaraz po namalowaniu pozbawi się ją światła (szczególnie ciemnieje biel ołowiowa).
4. Zmianę zabarwienia powodują też sykatywy ołowiowe lub manganowe użyte w dolnych warstwach (mają one zdolność rozpuszczania cząstek barwiących w oleju, co powoduje przedostawanie się ich w górne partie malowidła).
5. Umbra, siena i ziemia zielona ciemnieją z biegiem czasu pod wpływem wysychania oleju - zbliżają się cząstki barwnika.
6. Farby mineralne (naturalne), jak ugry czy umbra, mogą po pewnym czasie ciemnieć. Powodem tego jest rozpuszczenie cząstek barwnika w wolnych kwasach tłuszczowych zawartych w oleju. Powstają wówczas nowe związki - żelazne lub manganowe sole kwasów tłuszczowych. Farby takie upodabniają się wówczas w pewnym stopniu do farb bitumicznych. Następuje to przeważnie przy użyciu olei wolnoschnących.
7. Największe pociemnienie malowidła powodują oleje wolnoschnące (makowy i rozmarynowy).
8. Malowidło ciemnieje na skutek mniej trwałych barwników lub ich połączeń (cynober, żółcień chromowa).
9. Pod wpływem oleju zmieniają kolor barwniki miedziowe niebieskie (zielenieją). W połączeniach z innymi barwnikami, jak również od siarkowodoru - ciemnieją.
10. Malowidło czernieje, jeśli w dolnych warstwach położony jest asfalt mający skłonność do rozpuszczania się w oleju i przedostający się do warstw górnych czerniąc je.
11. Zmianę koloru malowidła może też powodować mieszanie barwników o różnym ciężarze właściwym, na przykład cynober i lazur paryski. Powoduje to wypływanie lżejszego barwnika na wierzch i osiadanie cięższego na dnie.

Copyright © Leszek Czyż 2000 e-mail